1. Izo mu majyaruguru (kuva mu kinyejana cya 17)

Ingoma (ibihugu) zo mu majyaruguru, ni izari ziri mu maperefegitura abiri y’ubu : Ruhengeri na Gisenyi. Uwavuga ko Abatutsi bategetse u Rwanda rwose, yaba abeshya, kuko mu by’ukuri ibihugu byo mu majyaruguru y’u Rwanda tuzi neza ko Abatutsi bahategetse ari uko boherejwe na Musinga (nyuma na Rudahigwa) bashyigikiwe n’Ababiligi. Ubundi ibyo bihugu byategekwaga n’abami babyo bageze aho bitwa gusa „abahinza“. Ni byiza gusuzuma izo ngoma izo ari zo, imirimo y’abami bazo, ukuntu abatware ba mbere b’Abatutsi bagiye gutegeka bahoherejwe n’Abazungu mu gihe cy’ubukolonize.

 

• Ibihugu by’abami byo mu majyaruguru

Ni mgombwa kwibuka ibintu bibiri : icya mbere ni uko izo ngoma zahanzwe n’Abahutu nyuma y’uko ingoma nyiginya yigarurira Nduga, icya kabiri ni uko izo ngoma ziri mu turere tugengwa ku byerekeye ubutaka n’umuco w’ubukonde, mu gihe ahandi nko mu burasirazuba no mu majyepfo y’u Rwanda, ubutegetsi bwari bushingiye ku gikingi (kijyana n’inka). Ibyo bihugu ni : Bushiru, Kingogo, Bugamba-Kiganda, Bwanamwari, Bukonya, Buhoma, Kibari, Rwankeri y’Abarindi, Rwankeri y’Abaguyane na Ruhengeri.

 

BUSHIRU (Gisenyi)

U Bushiru bwategekwaga n’abami b’Abagesera, ingoma y’ingabe yabo ikitwa Nkundabashiru. Aho bari batuye ubu habarirwa muri Komini Karago. Ubundi bemeza ko bakomoka ku Bagesera-Bazirankende bo mu Gisaka. Birashoboka kuko mu Gisaka higeze impamvu zatumye imiryango myinshi ihunga cyangwa isuhuka. Abagesera benshi aho bari hose bakunze kuvuga ibisekuru byabo, bakagusha kuri „Kimenyi cya Ruregeya, Umuzirankende“.

 

CYINGOGO (Gisenyi)

Abami bacyo ni Abazigaba. Ingoma y’ingabe yabo ikitwa Simugonwa (niyo ikunze kuvugwa), hakaba Ndabasumba kuva ku mwami Bwoya. Babarizwa muri Komini Gaseke na Satinsyi. Babaga Hindiro (Satinsyi) na Kabuye.

 

BUGAMBA - KIGANDA (Gisenyi)

Abami bari Abagesera. Ingoma y’ingabe yabo ikitwa Kayenzi. Nyuma yaje kuba Iravumera ku bwa Nkwakuzi I Ruvugamake. Bari batuye imisozi iri muri Komini Kibirira.

 

BWANAMWARI (Gisenyi)

Abami bari Ababanda. Nta ngoma y’ingabe izwi. Abo bami aho bari batuye ubu ni muri Komini Giciye.

 

BUKONYA (Ruhengeri)

Abami baho bari Ababanda. Ingoma y’ubwami yari Rubuga na Ruvugamahame, umurwa wabo aho wari ubu ni muri Komini Gatonde.

 

BUHOMA (Ruhengeri)

Abami bari Ababanda. Ingoma yabo ntabwo izwi. Aho bari batuye ubu ni muri Komini Nyamutera.

 

KIBARI (Ruhengeri)

Abami bari Abega. Ingoma yabo ntabwo izwi. Umurwa wabo wari Gihinga cya Nyarutovu (Komini Nyarutovu).

RWANKERI Y’ABARINDI (Ruhengeri)

Abami bari Ababanda. Ingoma y’ubwami yitwaga Kabuce. Imisozi bari batuyeho ubu iri muri Komini Nkuri.

 

RUHENGERI (Ruhengeri)

Abami bari Abasindi. Ingoma yari Bazaruhagaze. Aho bari batuye, ubu ni muri Komini Kigombe na Kinigi.

 

Imirimo y’abo bami b’Abahutu

Umwami w’umunyiginya w’u Rwanda yari ategetswe kwagura igihugu, kabone n’ubwo yaba ashinzwe inka nka Cyirima. Naho umwami w’umuhutu mu bihugu tumaze kubona, imirimo yose yari ashinzwe yagushaga ku kintu kimwe cy’ingenzi : kwita ku burumbuke bw’imyaka n’ubwororoke bw’abantu n’amatungo. Ibyo byagendaga mu nzira eshatu : iya mbere yari iyo kuboneza umuhango wo gutera imbuto (iyo ari amasaka n’uburo, bamwe bavugaga umuhango w’ikibibiro), iya kabiri yari iyo kuvuba, kumanura imvura bikajyana n’ububasha bwo kuzimya amapfa, iya gatatu yari iyo kuvuma, kwica cyangwa kwirukana udusimba twangiza imyaka, nk’inzige… Iyo mirimo yo kumenya uburumbuke yatumye bene uwo mwami banamwita Umuhinza.

 

Abatware ba mbere b’Abatutsi
Muri utwo turere twa Gisenyi na Ruhengeri, Abatutsi ba mbere na mbere bavugwa bahinjiye buhoro buhoro biragiriye inka zabo bakubitiyeho no guhungisha ubuzima bwabo.

Abo ni nk’Abagogwe bagiye gutura mu Bigogwe na za Kinigi ku bwa Ndahiro II Cyamatare. Ibisekuru byabo bibiri by’ingenzi ni : Mucocori w’umunyiginya na Bigirimana w’umukono. Abo bose ntabwo bagiye mu byo gutwara. Hari n’abandi bameneye abatware, nka Rusimbi wateye u Bukonya ku ngoma ya Cyirima II Rujugira, agamije inyungu ze, zirimo no gushakira uwo mwami inzira yo kumukundisha mu Bakonya.

Hari n’abatware b’Abatutsi bagiye bitirirwa ibihugu byo mu majyaruguru, ariko ntibakoze yo ikirenge kubera ko abaturage b’utwo turere batashakaga abategetsi baturutse hanze.

Umwami wa mbere wagerageje guha ubutegetsi bwaho Abatutsi ni Yuhi IV Gahindiro. Umutoni we w’imena Rugaju rwa Mutimbo ni we wagabanye u Murera : uwo Rugaju yakoreshaga abakuru b’imiryango bakamushyikiriza amakoro nta kindi. Rugaju ntiyigeze ahatura.

Rwogera nawe yohereje Bihabanyi (umunyiginya, umwuzukuru wa Cyirima Rujugira) mu Cyingogo, Itare, Bugamba na Kiganda. Bihabanyi (igisekuru cy’inzu y’Abahabanyi) yitwaye neza mu baturage. Abahabanyi bazwiho kuba barategetse nta kuvunda. Ikindi ni uko Mutara II Rwogera yinjije mu ngabo ze Abagogwe, ari Abacocori, ari n’abo kwa Bigirimana kandi abaka ikoro.

Mutara II Rwogera yohereje n’Abatutsi mu Bukonya biyongereye ku bari bahasanzwe ku bwa Cyirima II Rujugira. Mu mpera z’ingoma ye, ingoma nyiginya yari imaze kumenyekana mu majyaruguru y’u Rwanda, ariko abategetsi b’abatutsi ari icyitiriro, abami b’abahutu bakomeje gutegeka nka mbere, ariko bagatanga ikoro.

Kigeri IV Rwabugiri we yashyizeho igitugu, ashaka ko bose bamuyoboka nta shiti : yagabiye abagomba kumuhagararira, abaturage bamwe abashyira mu ngabo ze (abarashi bo mu Gahunga, Komini Nkumba, abagira Ingangurarugo). Yahanze ingo ze ebyiri : Kigarama mu Murera na Kageyo mu Cyingogo. Mu mpera z’ingoma ye yari yarashoboye kubumbira hamwe uturere twose tuvuga ikinyarwanda.

Hari utundi duhugu twagize abami mu majyaruguru y’u Rwanda nk’u Bugoyi…

 

2. Izo mu burengerazuba bw’epfo : Bukunzi na Busozo

BUKUNZI

“ Igihugu” cy’u Bukunzi kiri muri Perefegitura ya Cyangugu. Imbibi zacyo zageraga ku Busozo mu burasirazuba, ku Mpara mu majyaruguru no mu burengerazuba, ku Biru no ku Burundi mu majyepfo.

N’ubwo umwami wa mbere w’u Bukunzi ariwe Kija I yaje mu Rwanda akomoka mu Bushi ahitwa Lwindi, we n’abamukomokaho babarirwa mu Bahutu. Ingoma y’u Bukunzi yabayeho mbere y’uko Abatutsi n’ubutegetsi bw’ingoma nyiginya batura mu Kinyaga. Uwo mwami Kija yari umuvubyi. We n’abami bamuzunguye babaye ibyamamare mu mwuga w’ubuvubyi, bituma bubahwa kandi bagabirwa imisozi n’abami b’u Rwanda, bavubiraga u Bukunzi n’u Rwanda rwose. U Bukunzi bwari bufite ubwigenge bucagase, bugatura umwami w’u Rwanda, ariko na we agatanga amasororo.

Ubwo bwigenge bucagase bwatumye Abazungu batiyumvisha ukuntu u Bukunzi butayoboka Musinga, umwami w’u Rwanda, ngo abe ariwe uha amategeko Abanyabukunzi. Ibyo byatumye Abadage boherezayo abasirikari ngo bahagandure, ariko biba iby’ubusa. Mu w’1920, Ababiligi bagerageje kuguyaguya Ndagano Ruhagata, umwami w’u Bukunzi, ariko na bo ntibyabahira. Nyuma y’aho uwo Ndagano yaje gupfa ku ya 30 Werurwe 1923 azize urw’ikirago. Ababiligi babonye ko icyo gihugu kidashaka amategeko yabo yose, maze bagaba yo igitero cy’abasirikari cyakambitse mu Bukunzi mu w’1924 n’1925. Ngoga Bihigimondo, umwami wa nyuma w’u Bukunzi, bamushyize muri gereza kuva mu w’1923 kugera mu w’1925, ari bwo aguye muri gereza i Kigali. Muri uwo mwaka 1925, ni ho Ababiligi u Bukunzi babweguriye Umututsi Rwagataraka, Umwega w’umwakagara. N’uko ingoma ya Bukunzi izima ityo.

 

BUSOZO

“ Igihugu” cy’u Busozo nacyo kiri muri prefegitura ya Cyangugu. Gihana imbibi n’u Bukunzi mu burengerazuba, mu majyepfo hari u Burundi, naho mu burasirazuba no mu majyaruguru hakaba ishyamba rya Nyungwe.

N’ubwo hariho abavuga ko umwami wa mbere w’u Busozo akomoka mu Gisaka kandi akaba Umugesera, hari n’abandi bahamya ko yaje ari Umurundi akomoka mu Burundi. Ibyo aribyo byose u Busozo, kimwe n’u Bukunzi, bwagize abami babwo mbere y’uko Abatutsi bajya gutegeka mu Kinyaga (ubwo ni kungoma ya Kigeri III Ndabarasa). Icyo gihugu nacyo cyari icy’abami b’abavubyi. Abo bami, kimwe n’ab’u Bukunzi, bohererezaga umwami w’u Rwanda abantu bo kuvuba imvura, bakanohereza abagaragu n’abaja. Umwami w’u Rwanda nawe akabaha inka n’ibindi.

Umwami uherutse w’u Busozo ni Buhinga II. Yazunguye se Nyundo wapfuye mu w’1904. U Busozo bwigaruriwe n’Ababiligi buyoborwa n’abasirikari bahakambitse bakanahategeka kuva mu w’1925 kugera mu w’1926, ari nabwo umwami Ruhinga II Ababiligi bamukuye mu gihugu ke bakamucira ahandi. Kimwe n’u Bukunzi, u Busozo Ababiligi babugabiye Umututsi Rwagataraka, wategetse ibyo bihugu byombi nk’uwishyira akizana ariko buri gihe ashyigikiwe n’Ababiligi. Nguko uko ubwami bw’u Busozo bwazimye, Abahutu bakimukira Abatutsi mu butegetsi. Mbere y’umwaka w’1925, nta mututsi wari utuye mu Bukunzi no mu Busozo.